22 lipca 1944 roku na antenie Radia Moskwa ogłoszono Manifest Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN) – dokument, który miał stać się aktem założycielskim nowej władzy w Polsce, podporządkowanej Związkowi Radzieckiemu. Choć w propagandzie PRL przez dziesięciolecia twierdzono, że manifest ogłoszono w Chełmie Lubelskim, w rzeczywistości powstał i został upubliczniony w Moskwie, pod osobistym nadzorem Józefa Stalina.
Tekst Manifestu powstał z inicjatywy sowieckich władz i był elementem realizowanej przez Kreml strategii podporządkowania Polski powojennej swojej strefie wpływów. Dokument przygotowano w siedzibie Związku Patriotów Polskich, a jego pierwszą wersję drukowaną – tzw. manifest „trzyszpaltowy” – również wydrukowano w Moskwie.
Pod Manifestem podpisali się członkowie PKWN z przewodniczącym Edwardem Osóbką-Morawskim na czele oraz wiceprzewodniczącymi Wandą Wasilewską i Andrzejem Witosem. Uroczyste ogłoszenie zakończono odegraniem „Mazurka Dąbrowskiego”, co miało podkreślić patriotyczny charakter przekazu, mimo jego jawnie podporządkowanego charakteru wobec Moskwy.
Manifest PKWN przedstawiał Krajową Radę Narodową (KRN) jako jedyny legalny organ władzy w Polsce. W przeciwieństwie do Rządu RP na uchodźstwie, którego działalność określono jako „samozwańczą i nielegalną”, PKWN miał być nowym, tymczasowym rządem wykonawczym, powołanym „z woli narodu” przez KRN.
Zakwestionowano również konstytucję kwietniową z 1935 roku, ogłaszając jej bezprawność. Za jedyną obowiązującą uznano konstytucję marcową z 1921 roku, choć jej zasady miały obowiązywać tylko do czasu wyboru nowego Sejmu Ustawodawczego w „pięcioprzymiotnikowych wyborach”.
W kwestiach terytorialnych Manifest wzywał do walki o „powrót do Matki – Ojczyzny” Pomorza, Śląska Opolskiego i Prus Wschodnich oraz o granicę na Odrze. Jednocześnie postulowano uregulowanie granicy wschodniej według sowieckiej logiki etnicznej: ziemie polskie miały przypaść Polsce, natomiast ukraińskie, białoruskie i litewskie – odpowiednim republikom ZSRR.
>>> Czytaj także: Wyzwolenie Lubelszczyzny po rosyjsku – „gorące” lato i jesień 1944 roku <<<
Na wyzwalanych terenach postulowano likwidację niemieckich organów okupacyjnych, powoływanie Milicji Obywatelskiej przez rady narodowe oraz przywrócenie swobód obywatelskich – z wyłączeniem działalności „organizacji faszystowskich”, które miały być bezwzględnie „tępione”.
Jednym z centralnych punktów programu PKWN była reforma rolna. Zakładano przejęcie majątków ziemskich powyżej 50 ha (100 ha na terenach poniemieckich) należących do Niemców, „zdrajców” i obszarników. Ziemię miano rozdzielić między mało- i średniorolnych chłopów oraz robotników rolnych. Reforma miała być przeprowadzona bez odszkodowania, choć z zapewnieniem minimum egzystencji byłym właścicielom.
Manifest zapowiadał budowę systemu płacy minimalnej, rozbudowę ubezpieczeń społecznych, walkę z nędzą mieszkaniową oraz rozwój spółdzielczości i prywatnej inicjatywy gospodarczej pod kontrolą państwa. Obiecywano także bezpłatne szkolnictwo na wszystkich szczeblach oraz szczególną opiekę nad inteligencją.
Dla wsi szczególnie ważną deklaracją było zniesienie kontyngentów, które w czasie okupacji stanowiły jeden z najbardziej znienawidzonych obowiązków chłopów wobec władz niemieckich.
Ogłoszenie Manifestu PKWN 22 lipca 1944 roku było początkiem budowy nowej struktury władzy w Polsce – komunistycznej, zależnej od ZSRR, ale legitymizującej się patriotycznymi hasłami. Choć formalnie dokument zapowiadał demokratyczne przemiany, w rzeczywistości stanowił polityczne i ideologiczne narzędzie podporządkowania Polski sowieckiej strefie wpływów.
W kolejnych miesiącach i latach PKWN przekształcił się w Rząd Tymczasowy, a następnie w rząd Polski Ludowej, wprowadzając w życie założenia Manifestu. Data jego ogłoszenia, 22 lipca, została w PRL uznana za narodowe święto państwowe i obchodzona przez dziesięciolecia jako symbol „odzyskania niepodległości”.
Dziś Manifest PKWN oceniany jest jako kluczowy element instalacji władzy komunistycznej w Polsce, a jego znaczenie historyczne pozostaje przedmiotem licznych analiz i debat. Choć ogłaszał szerokie reformy społeczne, jego prawdziwym celem była legitymizacja nowej władzy, powstającej nie z woli narodu, lecz z decyzji Moskwy.