HistoriaHistoryczneII Wojna ŚwiatowaMilitaria
0

Legendarne motocykle II wojny światowej

Okres II wojny światowej to czas kiedy powstało wiele legendarnych pojazdów przeznaczonych do celów wojskowych – czołgów, pojazdów opancerzonych czy samolotów. W tym okresie powstały również klasyczne konstrukcje motocyklów, które teraz cieszą uwielbieniem wśród fanów motoryzacji i nie tylko. Można śmiało powiedzieć, że każda większa armia walcząca na frontach rozsianych po całym świecie miała swój własny sztandarowy model.

Ranking motocyklów  z okresu II wojny światowej chciałbym rozpocząć od niemieckich modelów, ponieważ to głównie ich obraz został spopularyzowany przez filmy wojenne. Widok niemieckich żołnierzy na motocyklu z bocznym wózkiem przewija się praktycznie w każdym z nich.

W okresie międzywojennym w niemieckim wojsku głównym motocyklem był BMW R 12. Była to na tyle udana konstrukcja, że zaprezentowany zamiennik BMW model R71 nie wzbudził większego entuzjazmu. W związku z tym licencję nowego modelu R71 sprzedano na eksport. W międzyczasie, w 1937 roku niemieckie biuro do spraw uzbrojenia armii zorganizowało przetarg na pozyskanie ciężkiego motocykla, który spełniałby założenia stawiane przez Oberkommando Heer (OKH). Zgodnie ze specyfikacją miał posiadać możliwości jazdy w terenie (z napędem koła wózka bocznego) z prześwitem 150 mm i minimum 500 kg ładowności. Maksymalna prędkość miała wynosić 90 km/h, zaś stała prędkość marszowa miała odpowiadać szybkości poruszania się piechoty i wynosić 3–4 km/h. Pojazd miał być wyposażony w jarzmo do mocowania karabinu maszynowego MG 34 oraz przewozić 3 żołnierzy z pełnym oporządzeniem. Zamówienia otrzymały trzy firmy: DKW, BMW i Zündapp. Pierwsza odpadła bardzo szybko w przedbiegach, a pozostałe dwie stworzyły dwa modele, które stały się ikoną niemieckiego wojska w czasie II wojny światowej: BMW R75 oraz Zündapp KS750. Pomimo innych producentów oba motocykle zostały jak najbardziej zunifikowane, w celu zmniejszenia problemów logistycznych.

Motocykl BMW R75 z zamontowanym karabinem maszynowym na bocznym wózku | Źródło: Bundesarchiv, Bild 101I-639-6267-13 (CC-BY-SA 3.0)

Motocykle BMW R75 oraz Zündapp KS750 stały się podstawowymi motocyklami niemieckiej armii w czasie II wojny światowej, wykorzystywanymi przez wszystkie rodzaje wojsk na wszystkich frontach II wojny światowej – od kampanii w Polsce, Francji, ZSRR jak i Afryce. Warto tutaj zaznaczyć, że oficjalnie pierwsza wersja R75 nie miała swej nazwy, ale w zależności od wyposażenia i teatru działań motocykle doczekały się takich pseudonimów jak Europa, Syberia czy Sahara. Wykorzystywane były do zadań rozpoznawczych, łącznikowych, transportowych, układania kabli telefonicznych itp. Przy czym ze względu na swoje właściwości trakcyjne praktycznie nie nadawały się do użytku cywilnego. Były za duże, za ciężkie, za wolne i zbyt skomplikowane w użytkowaniu. Praktycznie nie wolno było używać ich w wersji solo (bez wózka) bo taka długotrwała jazda prowadziła do uszkodzenia mechanizmu różnicowego.

W R75 rama motocykla składała się z wymiennych elementów spawanych z rur stalowych, natomiast w KS750 wykonana była ze stalowych elementów tłoczonych, rur o przekroju owalnym i spawanych profili zamkniętych. Była ona bardzo sztywna i odporna na duże obciążenia. W obu modelach tylne koło miało sztywne zawieszenie, zaś przednie teleskopowe z amortyzacją olejową. Napęd motocyklów stanowił dwucylindrowy, czterosuwowy, górnozaworowy silnik – w przypadku BMW R75 zbudowany w układzie przeciwsobnym (bokser), zaś w KS750 w układzie poprzecznym-bokser (cylindry były rozchylone pod kątem 170°, ale cykl pracy, fazy rozrządu odpowiadały w pełni układowi przeciwsobnemu 180°).

Niemiecki Zündapp KS750 na froncie wschodnim | Źródło: Wikimedia Commons (zbiory Willi Ude – GNU Free Documentation License)

W sierpniu 1942 roku oba koncerny motocyklowe, za namową armii, postanowiły stworzyć zunifikowany pojazd z połączenia obu motocyklów o nazwie Zündapp-BMW (oznaczonej BW 43) –  w uproszczeniu silnik BMW miał być umieszczony w ramie od KS750. Ustalono, że produkcja R75 zostanie wstrzymana, gdy osiągnie ponad 20 tys. sztuk i od tego momentu BMW i Zündapp będą produkować tylko maszynę BW-43, ​​produkując 20 tys. sztuk rocznie. Nigdy to się nie wydarzyło, ponieważ limit produkcyjny nie został osiągnięty. Motocykl pozostawał w produkcji do czasu, gdy fabryka w Eisenach została tak poważnie uszkodzona przez bombardowania aliantów, że produkcja została wstrzymana w 1944 r. łącznie wyprodukowano ok. 16,5 tys. egzemplarzy.

Trochę inaczej potoczyła się historia Zündapp KS750, którego produkcja seryjna ruszyła wiosną 1941 roku. Produkowany był przez całą wojnę oraz kilka lat po jej zakończeniu. W ciągu ośmiu lat fabryka w Norymberdze wyprodukowała łącznie ponad 18 tys. egzemplarzy KS750. Przy czym produkcja została wstrzymana na początku 1945 roku i ponownie wznowiona w 1946 roku. Po wojnie produkowano je zarówno dla US Army, jak i dla armii fińskiej oraz na rynek cywilny.

Przeprawa wojsk niemieckich przez bagniste tereny nad Dońcem. Dwaj motocykliści przepychają motocykl BMW R-75 przez bagnistą drogę | Źródło: NAC – Wikimedia Commons (domena publiczna)

Z niemieckim motocyklem BMW związana jest historia radzieckiego ciężkiego motocykla wojskowego M-72, ponieważ jego pierwowzorem był wyprodukowany w latach 30. BMW R71. Istnieją dwie wersje mówiące o genezie pozyskania przez Moskwę licencji na jego produkcję. Pierwsza z nich, o której wspomniałem na początku, mówi o dobrowolnym przekazaniu przez Niemców licencji w ramach podpisanego paktu Ribbentrop Mołotow. Druga natomiast, opiera się na założeniu „przemysłowej kradzieży”. Część rosyjskich badaczy uważa, że ZSRR pozyskało sześć modeli R71 od Szwecji, zaś prace nad skopiowaniem konstrukcji rozpoczęto w 1940 roku w biurze konstrukcyjnym zorganizowanym na bazie moskiewskiej fabryki „Iskra”, pod kierownictwem N. Sierdiukowa, który przed wojną odbył staż w fabryce BMW.

Pierwsze prototypy radzieckiego M-72 zaprezentowano wiosną 1941 roku, które bardzo szybko zostały zaakceptowane na uzbrojenie Armii Czerwonej. Produkcję uruchomiono w fabryce MMZ (Moskiewskie Zakłady Motocyklowe) – byłej fabryce rowerów w Moskwie, która w sierpniu 1941 przekazała pierwsze motocykle armii. Przygotowywano się do uruchomienia kolejnej produkcji w fabryce „Sierp i Mołot” w Charkowie (ChMZ) oraz „Promet” w Leningradzie (ŁMZ). W związku z wybuchem wojny niemiecko-radzieckiej nie została uruchomiona, a przygotowane fabryki ewakuowano. Ponownie produkcję M-72 uruchomiono pod koniec 1941 w Gorkim w dawnej fabryce „Krasnaja Etna” oraz w Irbicie. W 1942 roku ogółem dostarczono wojsku 1587 motocykli M-72. Były one używane przez cały okres wojny w jednostkach Armii Radzieckiej. W późniejszym okresie produkcję M-72 rozszerzono też na inne zakłady. Do końca wojny wyprodukowano ponad 10 tys. egzemplarzy.

Warto zazanczyć, że gdy uruchamiano seryjną produkcję M-72 w 1941 roku, konstruktorzy otrzymali „z góry” kategoryczny zakaz wprowadzenia jakichkolwiek zmian w konstrukcji motocykla. Przestrzegano go do połowy 1943 roku. Wtedy to, z powodu doświadczeń z frontowej eksploatacj, zmieniono szereg jego wad np. wynikających z niedostatków technologocznych zakładów produkcyjnych. Wprowadzono m.in. sprzęgło dwutarczowe z okładzinami typu Ferrodo, zwiększono przełożenia przekładni głównej do 4,62, a także wprowadzono do produkcji szprych o średnicy 4 mm.

Radzieccy żołnierze na motocyklach M-72. Doskonale widoczne rkm-y Diegtiariewa zamontowane na wózku bocznym | Źródło: Wikimedia Commons (domena publiczna)

Motocykle M-72 były produkowane przez całą II wojnę światowa i po jej zakończeniu. Na rynek wojskowy zaprzestano produkcji w 1952 roku, zaś na cywilny do 1961 roku. Ogółem wyprodukowano od 400 tys egzemplarzy wszystkich wersji motocykli M-72. Duża ilość trafiła na wyposażenie innych armii bloku wschodniego w tym do ludowego Wojska Polskiego. W 1957 roku Chińczycy opracowali własną wojskową nielicencyjną wersję M-72 – Chang Jiang (Jangcy) 750. W latach 80. motocykle stopniowo wycofywano z użytku, kiedy to do zadań łącznikowych i patrolowych w służbie pozostały motocykle lekkie. Zadania rozpoznawcze przejęły opancerzone samochody rozpoznawcze, a zadania transportowe – samochody osobowe i dostawcze. Motocykle M-72, w dużych ilościach, trafiały wtedy na rynek cywilny.

Warto zaznaczyć, że oprócz samych modyfikacji M-72, w 1943 roku powstał w ZSRR również egzemplarz nowego motocykla wojskowego. Był on niejako połączeniem rozwiązań z M-72 z niemieckim motocyklem używanym na froncie wschodnim R-75. Konstruktorem motocykla TMZ-53 był Wladimir Kaga. Zwiększono przede wszystkim pojemność silnika z 746 cm3 do 1000 cm3. Jednostka napędowa stanowiła też element nośny konstrukcji. Silnik uzyskiwał moc około 28 KM co pozwalało na rozpędzenie do około 90 km/h oraz na ciągnięcie bez wysiłku działka 45 mm, a nawet 76 mm. Niestety TMZ-53 powstał w zaledwie dwóch egzemplarzach ponieważ decyzji o produkcji seryjnej nie podjęto z uwagi na duży stopień skomplikowania konstrukcji.

Prototypowa konstrukcja TMZ-53 | Fot. domena publiczna

Niemcy nie zainspirowali tylko i wyłącznie Rosjan. Mało kto wie, ale sukces i niezawodność napędzanego wałem R75 doprowadziły do ​​tego, że armia amerykańska zażądała od koncernu Harley-Davidson wyprodukowania podobnego motocykla napędzanego wałem dla żołnierzy amerykańskich. Doprowadziło to do wyprodukowania Harley-Davidson XA, który był prawie duplikatem R75. W nomenklaturze fabrycznej „X” oznaczało wersję silnika z poprzecznym układem cylindrów typu bokser, a „A” – przeznaczenie militarne. Oprócz samego zespołu napędowego, nowatorskie dla Harleya w tym modelu było także suwakowe zawieszenie tylnego koła – takie jak w BMW, nożna zmiana biegów, manetka gazu w lewym ręku i ręcznie sterowane sprzęgło. Łącznie Harley wyprodukował łącznie 1011 sztuk modelu XA. Dalszą produkcję zatrzymała zmiana koncepcji wsparcia piechoty – do tego celu zaczęto wykorzystywać samochód terenowy Willys MB.

Pomimo doskonałej konstrukcji (jak na tamte czasy) modelu XA to jednak bardziej znanym Harley-Davidsonem z czasów II wojny światowej był jego młodszy brat WLA. Historia Harley-Davidsona WLA rozpoczyna się w 1942 roku, kiedy US Army podpisało umowę na dostawę 31 tys. motocykli, które koncern miał dostarczyć do końca 1943 roku. Do tego celu wykorzystano istniejące już cywilne modele WL z silnikiem 742 cm3. Maszyna była stosunkowo lekka i zwrotna, wymagała jedynie pewnych modyfikacji dla celów wojskowych: stopień sprężania silnika obniżono, aby można było stosować gorsze paliwa, zwiększono prześwit, błotniki zwężono i skrócono, ponadto zrezygnowano z chromowania ozdobnych elementów i dołożono stalową płytę pod zespół napędowy, zainstalowano mokry filtr powietrza i inną końcówkę tłumika. Zgodnie z wymogami zamówienia, motocykl malowany był w zunifikowany dla całej armii matowy kolor khaki, a reflektor zasłonięto militarnym notkiem.

Amerykański żołnierz na motocyklu Harley-Davidsona WLA (Francja, 1944 r.) | Źródło: US Army (domena publiczna)

W sumie w czasie II wojny światowej Harley-Davidson dostarczył ponad 88 tys. motocykli na rzecz Aliantów. Wśród nich znalazły się oprócz US Army również Australia, RPA, Chiny, Kanada i największy odbiorca pomocy „Lend-Lease”, czyli Związek Radziecki. Według oficjalnych danych dostarczono 34 180 motocykli, z czego 26 670 stanowiły Harleye Davidsony WLA42. Poprzez ZSRR model ten trafił również do rąk polskich żołnierzy walczących w ramach I i II Armii Wojska Polskiego. Dużą część, ok. 18 tys. motocykli, dostarczono do Kanady, gdzie występowały po nazwą WLC. Tak naprawdę ze względu na zmiany wprowadzone podczas produkcji rozróżnia się 7 wersji produkcyjnych. Przy czym występował tylko w wersji solo i tylko z siedzeniem kierowcy.

Po wojnie produkcja WLA została wstrzymana, lecz przywrócono ją na czas trwania wojny koreańskiej w latach 1949-1952. Większość WLA jakie po wojnie znalazły się w USA i w Europie Zachodniej została rozsprzedana cywilom jako nadwyżki z magazynów wojskowych.

Motocykliści 2. Armii Wojska Polskiego podczas operacji łużyckiej, kwiecień 1945 r., wyposażony w amerykańskie motocykle Harley-Davidson, dostarczane do ZSRR w ramach umowy Lend-Lease. | Źródło: Muzeum Miejsce we Wrocławiu (domena publiczna)

W ramach podsumować można śmiało stwierdzić, iż „II wojna światowa motocyklem stała” – przeważnie tam gdzie krajobraz terenu był płaski, jak np. na piaskach Afryki Północnej czy stepach ZSRR. Głównym „królem motocyklowym” można uznać Niemcy, bo to one posiadały najwięcej jednostek tego typu oraz to na podstawie ich modeli powstało wiele innych legendarnych marek. Oczywiście inne państwa również posiadały swoje klasyki, takie jak brytyjskie BSA M20, polskie Sokół 600 i 1000 oraz japońskie Rikuo Typ 97. Dziś motocykle wojskowe, używane podczas II wojny światowej, stanowią najliczniejszą grupę pojazdów zabytkowych poszukiwanych przez kolekcjonerów.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *