26 kwietnia 1937 roku na zawsze zapisał się w historii jako dzień tragicznego bombardowania baskijskiego miasta Guernika, które stało się jednym z najbardziej symbolicznych aktów przemocy wobec ludności cywilnej XX wieku. Atak przeprowadzony został przez niemiecki Legion Condor oraz włoskie lotnictwo w ramach wsparcia udzielanego generałowi Francisco Franco podczas hiszpańskiej wojny domowej. Skutki nalotu – setki ofiar i niemal całkowite zniszczenie miasta – wywołały szok i potępienie na całym świecie.
Wiosną 1937 roku front wojny domowej w Hiszpanii przesunął się na północ kraju. Kraj Basków, który zachował lojalność wobec rządu republikańskiego, stał się celem ofensywy wojsk frankistowskich dowodzonych przez generała Emilio Molę. Obszar ten miał strategiczne znaczenie – znajdowały się tam kluczowe zakłady przemysłowe, kopalnie oraz fabryki zbrojeniowe. Zajęcie tych terenów mogło znacząco osłabić republikanów.
Guernika, historyczne i symboliczne centrum baskijskiej tożsamości, stała się celem ataku ze względu na swoje znaczenie komunikacyjne i logistyczne. Przez miasto przebiegały ważne drogi i linie kolejowe, a na jego obrzeżach znajdowały się fabryki broni.
Oficjalnym celem nalotu miało być przerwanie dróg odwrotu wojskom republikańskim oraz zniszczenie mostu Renteria i stacji kolejowej. Jednakże zapiski szefa sztabu Legionu Condor, Wolframa von Richthofena, sugerują również inne motywy – testowanie nowej taktyki bombardowań dywanowych oraz zastraszenie przeciwnika. Istnieją też opinie, że był to akt zemsty wobec katolickich Basków, którzy opowiedzieli się po stronie republikanów.
Rozkaz do ataku wydał pułkownik Juan Vigón na polecenie generała Franco. Bombardowanie miało być częścią szerszej ofensywy na północ Hiszpanii.
Atak rozpoczął się o godzinie 16:30 i trwał ponad dwie godziny. Guernika, w której tego dnia odbywał się targ, była przepełniona cywilami – mieszkańcami, uchodźcami, żołnierzami i rannymi w szpitalach polowych. Miasto nie posiadało żadnej obrony przeciwlotniczej.
Nalot przeprowadzono falami. Najpierw nad miastem pojawiły się pojedyncze bombowce, potem cała eskadra Junkersów Ju 52, wspierana przez myśliwce. Bomby burzące i zapalające spadały na centrum miasta, powodując wielkie pożary. Piloci ostrzeliwali również uciekających ludzi z broni pokładowej. Zniszczeniu uległo około 70% zabudowy Guerniki, a dziesiątki budynków zostało doszczętnie spalone.
Liczba ofiar bombardowania do dziś pozostaje przedmiotem sporu. Źródła podają od 100 do nawet 1687 zabitych oraz ponad 800 rannych. Brak dokładnych danych wynika z chaosu panującego po nalocie i zniszczenia dokumentacji.
Choć celem ataku były strategiczne obiekty wojskowe, nie udało się zniszczyć ani mostu, ani fabryk broni. Wiatr oraz słabe systemy celownicze sprawiły, że bomby spadły głównie na dzielnice mieszkalne. Bombardowanie Guerniki nie przyniosło korzyści militarnej, ale miało ogromne znaczenie propagandowe i psychologiczne.
Światowa opinia publiczna zareagowała oburzeniem. Dzienniki „The Times” i „The New York Times” opublikowały relacje korespondentów, którzy wskazywali na celowe ataki na cywilów. Premier baskijskiego rządu oskarżył Niemców o spalenie miasta. Natomiast propaganda frankistowska zaprzeczyła, jakoby doszło do nalotu – oskarżając Basków o celowe zniszczenie miasta. Zamach na Guernikę stał się symbolem okrucieństwa wojny. Pablo Picasso, poruszony tragedią, namalował słynny obraz „Guernica”, który do dziś jest jednym z najsilniejszych antywojennych manifestów w sztuce współczesnej.